Banjir kilat merupakan salah satu isu alam sekitar yang semakin meruncing di bandar-bandar utama Malaysia. Fenomena ini bukan sahaja mengganggu rentak kehidupan harian manusia, malah meninggalkan impak yang mendalam terhadap ekosistem dan biodiversiti bandar.
Walaupun ramai yang melihat banjir kilat sebagai masalah sistem saliran atau kejuruteraan semata-mata, hakikatnya ia berkait rapat dengan perubahan ekologi, pencemaran dan penyebaran spesies invasif yang sering terlepas pandang.
Kejadian banjir di Kuala Lumpur, Shah Alam, Johor Bahru, malah di negeri seperti Perlis membuktikan bahawa masalah ini semakin meluas dan tidak lagi terhad kepada kawasan metropolitan sahaja. Justeru, pengurusan yang lebih holistik dan menyeluruh amat ditagih.
Urbanisasi, apabila tanah bertukar konkrit
Punca utama banjir kilat adalah perubahan drastik landskap bandar akibat proses urbanisasi yang pesat. Kawasan tanah yang dahulunya berfungsi sebagai “span” semula jadi untuk menyerap air, kini dilitupi permukaan keras seperti jalan raya, bangunan, tempat letak kereta dan konkrit.
Laporan daripada Berita Harian pada tahun 2024 mendedahkan bahawa lebih 70 peratus kawasan Kuala Lumpur kini terdiri daripada permukaan tidak telap air. Keadaan ini meningkatkan kebarangkalian berlakunya limpahan air hujan apabila kapasiti serapan tanah semakin berkurangan. Akibatnya, apabila hujan lebat turun, air mengalir deras ke longkang dalam tempoh singkat sehingga sistem saliran gagal menampung volume air yang melimpah, lantas mencetuskan banjir kilat.
Situasi ini diburukkan lagi dengan kehilangan kawasan hijau. Penebangan pokok bermakna hilangnya fungsi ekosistem semula jadi untuk menyerap air hujan melalui proses intersepsi, menstabilkan tanah dan memperlahankan aliran air permukaan.
Infrastruktur uzur dan cuaca ekstrem
Ketiadaan elemen semula jadi ini memberi tekanan kepada sistem saliran bandar yang sedia ada sempit, usang, atau tersumbat akibat sampah, enapan lumpur dan sisa pembinaan. Terdapat laporan menyatakan bahawa sebahagian longkang utama di bandar besar memerlukan penyelenggaraan atau penggantian segera, dengan hampir 30 peratus daripadanya di ibu negara berada dalam keadaan uzur.
Di samping faktor infrastruktur, fenomena cuaca luar biasa turut menjadi penyumbang utama. Monsun Timur Laut dan Barat Daya membawa angin lembap yang menyebabkan hujan lebat dalam tempoh singkat. Pertembungan angin lembap dari lautan menggalakkan pembentukan awan hujan secara intensif.
Menurut Dewan Bandaraya Kuala Lumpur (DBKL), bacaan kadar hujan di stesen pusat bandar pernah direkodkan melebihi 114mm sejam—satu angka yang mengejutkan iaitu 54mm lebih tinggi daripada paras normal.
Di Shah Alam, pusat pemindahan sementara terpaksa dibuka, manakala di Johor Bahru, ribuan penduduk terjejas akibat banjir kilat luar biasa. Kejadian di Perlis pula memberi isyarat bahawa perubahan pola cuaca kini menjadikan banjir kilat satu isu nasional, bukan lagi masalah setempat.
Tragedi biodiversiti dan spesies invasif
Kesan banjir kilat tidak hanya dirasai manusia, tetapi turut meragut kesejahteraan biodiversiti bandar. Arus air yang deras memusnahkan habitat kritikal seperti tebing sungai, kawasan rumput air dan tempat pembiakan hidupan akuatik. Spesies seperti ikan, amfibia, reptilia kecil, burung air serta serangga akuatik sangat rentan terhadap perubahan arus air yang mendadak ini.
Kemusnahan habitat menyebabkan sumber makanan dan tempat berlindung hilang, memaksa haiwan liar seperti musang, biawak dan ular memasuki kawasan perumahan demi kelangsungan hidup. Selain itu, perubahan kualiti air pascabanjir—seperti peningkatan suhu, pencemaran nutrien dan penurunan kadar oksigen—menjejaskan keseimbangan ekologi bagi jangka masa panjang.
Lebih membimbangkan, banjir kilat menjadi ejen penyebaran spesies invasif. Ikan bukan natif seperti tilapia dan patin Mekong yang terlepas dari kolam ternakan atau kolam buatan akibat limpahan air kini membiak di sungai-sungai utama. Spesies asing ini bersaing dan mengancam populasi ikan tempatan seperti tengas dan puyu.
Tidak terhad kepada fauna, tumbuhan invasif seperti kiambang turut membiak dengan pantas apabila kandungan nutrien dalam air meningkat selepas banjir, sekaligus merendahkan nilai biodiversiti ekosistem bandar.
Pencemaran dan risiko kesihatan
Air banjir yang mengalir deras turut membawa bersama “koktel” pencemaran—minyak kenderaan, sisa plastik, najis, bahan kimia industri dan sisa toksik—ke dalam sungai dan tasik. Fenomena yang dikenali sebagai pencemaran air larian permukaan (stormwater pollution) ini bukan sahaja meracuni ekosistem, malah meningkatkan risiko penyakit bawaan air seperti leptospirosis (kencing tikus), cirit-birit dan jangkitan kulit kepada manusia.
Langkah mitigasi, kembali kepada alam
Bagi mengurangkan risiko ini, penyelesaian berasaskan ekologi perlu diketengahkan. Pengenalan infrastruktur hijau seperti bumbung hijau (green roofs), taman hujan (rain gardens), pavemen telap air dan sistem bio-retensi mampu meningkatkan kadar penyerapan air hujan secara semula jadi. Keberkesanan pendekatan ini telah terbukti di bandar terancang seperti Putrajaya.
Pemulihan sungai melalui pendekatan naturalisasi juga kritikal untuk menambah kapasiti takungan air dan memulihkan fungsi ekologi sungai.
Di peringkat pentadbiran, pihak berkuasa tempatan (PBT) perlu memperkasa penyelenggaraan sistem saliran dan penguatkuasaan undang-undang pencemaran. Penggunaan teknologi moden seperti sistem amaran awal, peta risiko banjir dan analisis data raya cuaca amat membantu dalam meningkatkan kesiapsiagaan. Akhir sekali, pemuliharaan kawasan hijau dan pembinaan koridor hidupan liar perlu dipertingkatkan. Program kesedaran seperti kempen “Sayangi Sungai Kita” adalah nadi penting dalam mendidik masyarakat agar lebih peka bahawa menjaga ekosistem bandar adalah langkah pertama dalam melindungi diri kita daripada bencana banjir kilat.
Profesor Madya Dr. Hasmahzaiti Omar
Profesor Madya Dr. Hasmahzaiti Omar ialah Pensyarah di Program Ekologi Biodiversiti, Institut Sains Biologi, Universiti Malaya. Beliau boleh dihubungi melalui e-mel: zaiti_1978@um.edu.my
- Profesor Madya Dr. Hasmahzaiti Omar
- Profesor Madya Dr. Hasmahzaiti Omar
