Isu hidupan liar mati dilanggar kenderaan, atau lebih dikenali sebagai fenomena roadkill, merujuk kepada kejadian kematian haiwan akibat pertembungan dengan kenderaan di jalan raya dan lebuh raya. Fenomena ini semakin mendapat perhatian ramai kerana ia bukan lagi kejadian terpencil, malah telah berkembang menjadi satu isu global yang serius.
Di Malaysia, kes roadkill bukan sahaja berlaku di kawasan pinggir hutan atau lebuh raya utama, malah semakin ketara di kawasan bandar. Hal ini berikutan pembangunan pesat dan peluasan kawasan perbandaran yang semakin menghampiri, malah mencerobohi habitat semula jadi hidupan liar.
Statistik membimbangkan, satu pola peningkatan
Berdasarkan data rasmi yang dikeluarkan oleh Jabatan Perlindungan Hidupan Liar dan Taman Negara (PERHILITAN) bersama Kementerian Sumber Asli dan Kelestarian Alam (NRES), lebih 2,300 kes hidupan liar dilanggar kenderaan telah direkodkan di Malaysia dalam tempoh lima tahun, bermula dari tahun 2020 hingga 2024.
Statistik ini jelas menunjukkan bahawa kematian hidupan liar di jalan raya bukan sekadar kejadian rawak. Sebaliknya, ia mencerminkan satu pola peningkatan yang menuntut perhatian serius serta tindakan bersepadu daripada pelbagai pihak berkepentingan.
Indeks kemalangan maut di Malaysia kini tidak hanya melibatkan kehilangan nyawa manusia, malah turut meragut nyawa haiwan liar di jalan persekutuan, jalan negeri, lebuh raya, serta di kawasan bandar dan pinggir bandar. Situasi ini menjadi semakin kritikal di persekitaran bandar apabila haiwan liar dan separa liar terpaksa menyesuaikan diri dengan landskap yang didominasi oleh aktiviti manusia.
Konflik di hutan konkrit
Sebagai contoh, bandar-bandar utama seperti Shah Alam, Petaling Jaya, Subang Jaya dan Ipoh dilaporkan mengalami peningkatan kes haiwan seperti kucing liar, anjing terbiar, tupai, ular dan burung yang mati akibat dilanggar ketika melintas jalan raya yang padat. Keadaan ini berpunca daripada pembangunan bandar yang semakin menghampiri kawasan hijau, sungai dan hutan sekunder, sekaligus mengehadkan ruang pergerakan haiwan dan meningkatkan risiko pertembungan dengan kenderaan.
Selain itu, kewujudan elemen hijau dalam bandar seperti taman rekreasi, longkang besar, sungai, serta tanah terbiar berhampiran kawasan perumahan turut menarik kehadiran haiwan liar seperti musang pandan, monyet, biawak dan ular. Haiwan-haiwan ini sering melintasi jalan raya untuk mencari makanan atau habitat baharu, terutamanya pada waktu malam, lantas terdedah kepada risiko kemalangan.
Fenomena ini membuktikan bahawa isu roadkill bukan hanya terhad kepada kawasan luar bandar, malah telah menjadi cabaran serius dalam ekosistem bandar moden.
Laluan maut di pinggir hutan
Bagi kawasan luar bandar, antara laluan yang dikenal pasti berisiko tinggi terhadap kejadian ini ialah Jalan Raya Timur-Barat (JRTB) yang menghubungkan Gerik, Perak dengan Jeli, Kelantan. Laluan ini merentasi kawasan hutan simpan dan merupakan koridor penting bagi pergerakan hidupan liar. Selain itu, Lebuhraya Pantai Timur 2 (LPT2) serta beberapa jalan persekutuan dan negeri yang berdekatan kawasan hutan turut merekodkan kes yang tinggi.
Namun demikian, keadaan di kawasan bandar juga tidak kurang membimbangkan apabila haiwan bersaiz kecil dan sederhana cuba melintas jalan untuk mencari makanan, perlindungan atau pasangan. Situasi ini jelas menunjukkan bahawa pembinaan jalan raya tanpa perancangan mesra alam ibarat “menang sorak kampung tergadai”.
Antara haiwan yang kerap menjadi mangsa kemalangan jalan raya di Malaysia termasuk tapir Malaya, kancil, kucing hutan, babi hutan, monyet, biawak, ayam hutan serta anjing. Di kawasan bandar pula, spesies yang lebih kecil seperti tupai, burung, ular, kucing liar dan anjing terbiar lebih kerap terlibat.
Nasib Tapir Malaya dan spesies terancam
Berdasarkan rekod sehingga pertengahan tahun 2025, tapir Malaya dikenal pasti sebagai mamalia besar yang paling tinggi direkodkan terlibat dalam kemalangan jalan raya. Situasi ini amat membimbangkan memandangkan tapir Malaya merupakan spesies terancam yang memainkan peranan penting dalam mengekalkan keseimbangan ekosistem hutan.
Salah satu kes terkini yang meruntun jiwa masyarakat berlaku pada 13 Julai 2025. Seekor tapir jantan yang sering kelihatan di kawasan MARDI Cherating Agrotech Park dilaporkan mati selepas dilanggar kenderaan di Kilometer 35, Jalan Kuantan–Kemaman, Pahang. Kematian tapir tersebut mengejutkan komuniti setempat kerana haiwan berkenaan dikenali dengan sifat jinaknya dan sering menjadi tarikan pengunjung.
Insiden sebegini menambah lagi senarai kes roadkill melibatkan spesies terancam di Malaysia dan membuktikan bahawa tanpa langkah pencegahan yang berkesan, kematian hidupan liar akan terus berlaku “bagai tiada kesudahan”.
Punca utama: Pembangunan tanpa mitigasi
Secara umumnya, kejadian ini berlaku apabila haiwan cuba melintas jalan raya yang dibina merentasi kawasan hutan atau bergerak dalam kawasan bandar bagi mencari makanan dan habitat baharu. Pergerakan ini merupakan tingkah laku semula jadi haiwan, namun pembangunan pesat serta jaringan jalan raya yang semakin kompleks telah menghalang laluan pergerakan asal (koridor) mereka.
Faktor utama yang menyumbang kepada peningkatan kes adalah pemecahan dan kehilangan habitat akibat pembinaan infrastruktur. Di kawasan bandar, penebangan kawasan hijau dan pembangunan perumahan serta pusat komersial memaksa haiwan melintasi laluan trafik yang sibuk.
Kekurangan kemudahan lintasan selamat seperti jejambat hidupan liar (animal viaducts), terowong bawah tanah dan laluan khas turut meningkatkan risiko kemalangan. Di samping itu, tahap kesedaran pemandu yang rendah, khususnya kegagalan mematuhi zon amaran hidupan liar dan had laju, memburukkan lagi keadaan.
Pembangunan yang tidak disertakan langkah mitigasi alam sekitar—seperti pemasangan papan tanda amaran yang mencukupi, pencahayaan jalan yang sesuai, serta pelaksanaan Kajian Penilaian Kesan Kepada Alam Sekeliling (EIA) yang menyeluruh—turut menjadi penyumbang utama. Aktiviti pembalakan dan penukaran tanah hutan kepada ladang komersial juga menyebabkan hidupan liar berpindah kawasan, seterusnya meningkatkan risiko pertembungan dengan kenderaan.
Langkah ke hadapan
Sehubungan dengan itu, beberapa langkah strategik perlu diambil bagi menangani isu ini. Antaranya termasuk tindakan oleh Kementerian Kerja Raya yang mengarahkan semakan semula serta pemantauan rapi di lokasi berisiko tinggi susulan insiden anak gajah maut di Jalan Raya Timur-Barat pada Mei 2025.
Selain itu, pertubuhan bukan kerajaan (NGO) dan komuniti pencinta alam turut mencadangkan pembinaan lintasan khas haiwan seperti jejambat hidupan liar (animal viaducts) dan terowong bawah tanah di lebuh raya serta jalan utama. Usaha lain seperti kempen kesedaran kepada pemandu, pelaksanaan zon had laju rendah di kawasan berisiko, dan perancangan bandar yang lebih mesra hidupan liar wajar diperkasakan.
Isu hidupan liar dilanggar kenderaan bukan sekadar tragedi yang menyentuh emosi, malah membawa implikasi besar terhadap biodiversiti, keseimbangan ekosistem dan kelestarian alam sekitar negara. Kematian haiwan liar terancam seperti tapir dan gajah, serta haiwan kecil di kawasan bandar, mencerminkan ketidakseimbangan antara pembangunan dan usaha pemuliharaan alam.
Justeru, pendekatan bersepadu dan tindakan konkrit perlu dilaksanakan agar pembangunan negara dapat diteruskan secara lestari tanpa mengorbankan khazanah hidupan liar yang tidak ternilai.
Divyashini P Gunalan
Divyashini P Gunalan ialah pelajar Program Ekologi Biodiversiti, Institut Sains Biologi, Universiti Malaya
Profesor Madya Dr. Hasmahzaiti Omar
Profesor Madya Dr. Hasmahzaiti Omar ialah Pensyarah di Program Ekologi Biodiversiti, Institut Sains Biologi, Universiti Malaya. Beliau boleh dihubungi melalui e-mel: zaiti_1978@um.edu.my
- Profesor Madya Dr. Hasmahzaiti Omar
- Profesor Madya Dr. Hasmahzaiti Omar
