Apabila disebut tentang kanser hati, mungkin ada yang terus membayangkan seseorang yang mengambil minuman beralkohol sejak bertahun-tahun. Tanggapan ini menyebabkan sebahagian masyarakat berasa mereka tidak mungkin berisiko selagi tidak mengambil alkohol. Namun, hakikatnya tidak semudah itu.
Di Malaysia dan banyak negara Asia, antara faktor penting yang dikaitkan dengan kanser hati ialah jangkitan hepatitis B kronik. Hal ini bermakna seseorang yang tidak pernah mengambil alkohol sekalipun masih boleh berdepan risiko penyakit tersebut. Lebih membimbangkan, seseorang boleh membawa virus hepatitis B selama bertahun-tahun tanpa menyedarinya.
Ada yang mendapat jangkitan sejak kecil, malah jangkitan juga boleh berlaku daripada ibu kepada bayi. Virus tersebut boleh kekal dalam tubuh untuk tempoh yang panjang tanpa menghasilkan gejala yang ketara. Dalam diam, jangkitan kronik boleh menyebabkan keradangan berpanjangan dan kerosakan hati. Lama-kelamaan, keadaan ini boleh membawa kepada pembentukan parut pada hati atau sirosis dan seterusnya meningkatkan risiko kanser hati.
Musuh yang menyerang dalam diam
Inilah antara sebab kanser hati boleh dianggap sebagai “musuh senyap”. Seseorang mungkin kelihatan sihat, aktif dan mampu menjalani kehidupan seperti biasa, tetapi pada masa sama mempunyai masalah hati yang belum dikenal pasti. Kanser hati pada peringkat awal juga mungkin tidak menghasilkan gejala yang jelas.
Apabila tanda seperti sakit atau ketidakselesaan pada bahagian perut, hilang selera makan, penurunan berat badan atau kulit dan mata menjadi kekuningan mula berlaku, penyakit mungkin sudah berada pada tahap yang lebih serius. Apabila kanser dikesan lewat, pilihan rawatan juga boleh menjadi lebih terhad. Justeru, menunggu sehingga tubuh memberikan “amaran” bukanlah pendekatan terbaik bagi individu yang mempunyai faktor risiko.
Salah faham bahawa kanser hati semata-mata berpunca daripada pengambilan alkohol juga boleh mewujudkan stigma. Ada pesakit hepatitis atau kanser hati yang dianggap menghidap penyakit itu akibat pilihan gaya hidup mereka sendiri. Hakikatnya, sesetengah pesakit mungkin telah mendapat jangkitan hepatitis B ketika masih kecil atau melalui jangkitan daripada ibu.
Stigma sebegini bukan sahaja memberi tekanan kepada pesakit dan keluarga, malah boleh menyebabkan individu yang berisiko berasa takut atau malu untuk menjalani saringan. Masyarakat sepatutnya melihat hepatitis dan kanser hati sebagai isu kesihatan yang memerlukan pencegahan, pengesanan awal serta rawatan, bukannya alasan untuk menyalahkan pesakit.
Satu ujian darah boleh membawa perbezaan
Berita baiknya, hepatitis B boleh dicegah melalui vaksinasi dan jangkitan kronik pula boleh dipantau serta dirawat. Vaksin hepatitis B sudah lama menjadi sebahagian daripada program imunisasi negara. Walau bagaimanapun, individu yang tidak pasti mengenai status jangkitan atau perlindungan mereka boleh berbincang dengan doktor mengenai keperluan menjalani ujian darah.
Bagi mereka yang disahkan menghidap hepatitis B atau hepatitis C kronik, pemantauan berkala amat penting. Rawatan antivirus yang sesuai juga boleh membantu mengawal penyakit dan mengurangkan risiko komplikasi.
Doktor keluarga dan klinik kesihatan mempunyai peranan penting dalam meningkatkan kesedaran ini. Pertanyaan mudah mengenai sejarah vaksinasi, faktor risiko dan keperluan menjalani saringan boleh membantu mengenal pasti individu yang memerlukan pemeriksaan lanjut.
Pada masa sama, hepatitis bukan satu-satunya perkara yang perlu diberikan perhatian. Masalah penyakit hati berlemak yang berkaitan dengan obesiti, diabetes dan gangguan metabolik semakin penting dalam masyarakat moden. Pengumpulan lemak berlebihan dalam hati boleh menyebabkan keradangan dan kerosakan hati dalam jangka panjang. Dalam keadaan tertentu, proses berterusan ini boleh membawa kepada penyakit hati yang lebih serius dan meningkatkan risiko kanser.
Oleh itu, menjaga berat badan, mengamalkan pemakanan seimbang, aktif secara fizikal serta mengawal diabetes dan masalah metabolik bukan sahaja penting untuk kesihatan jantung, tetapi juga untuk melindungi hati. Pengambilan alkohol secara berlebihan dan berpanjangan sememangnya boleh merosakkan hati dan meningkatkan risiko penyakit hati. Namun, mesej yang perlu difahami ialah alkohol bukan satu-satunya punca kanser hati.
Kenali risiko sebelum terlambat
Kesihatan hati tidak sepatutnya hanya diberikan perhatian apabila seseorang mula mengalami gejala. Langkah pertama ialah mengetahui sama ada kita mempunyai faktor risiko. Mereka yang mempunyai sejarah hepatitis, ahli keluarga dengan penyakit hati, masalah metabolik atau faktor risiko lain wajar mendapatkan nasihat doktor mengenai pemeriksaan yang sesuai.
Lebih penting, jangan beranggapan kita bebas daripada risiko hanya kerana berasa sihat. Kanser hati mengingatkan kita bahawa penyakit serius tidak semestinya bermula dengan kesakitan atau tanda yang mudah dilihat. Membetulkan salah faham mengenai penyakit ini boleh membantu lebih ramai individu mengambil langkah pencegahan lebih awal dan pada masa sama mengurangkan stigma terhadap pesakit.
Kadangkala, langkah yang kelihatan kecil seperti bertanya kepada doktor mengenai status hepatitis atau menjalani satu ujian darah boleh membawa perbezaan besar. Jangan tunggu sehingga hati mula “bersuara”. Kenali risiko, lakukan saringan apabila disarankan dan bertindak sebelum terlambat.
Dr. Nor Hazwani Ahmad merupakan seorang Profesor Madya dan bertugas sebagai penyelidik dalam Program Penyelidikan Advanced Management of Liver Malignancies (Liver-ENRICH) di Pusat Kanser Tun Abdullah Ahmad Badawi (PKTAAB), Universiti Sains Malaysia (USM)
