Menjelang penghujung Ramadan pada setiap tahun, perbincangan mengenai tarikh Hari Raya Aidilfitri sering menjadi topik hangat dalam kalangan masyarakat. Di ruangan media sosial, pelbagai ramalan mula tersebar lebih awal di mana ada pihak yang menjangkakan hari raya jatuh pada hari Jumaat, manakala sebahagian lagi berpegang kuat bahawa ia berlaku pada hari Sabtu. Fenomena ini menunjukkan bahawa sebahagian masyarakat kini amat bergantung kepada data dan pengiraan astronomi bagi membuat jangkaan awal tentang kemungkinan tarikh bermulanya 1 Syawal.
Dalam tradisi Islam, penentuan awal bulan kalendar Hijrah, termasuk bulan Ramadan dan Syawal, mempunyai asas yang sangat jelas di dalam hadis Nabi Muhammad SAW. Baginda bersabda yang bermaksud: “Berpuasalah kamu kerana melihat anak bulan dan berbukalah kamu kerana melihatnya. Jika ia terlindung daripada kamu, maka cukupkan bilangan bulan itu tiga puluh hari.” Hadis ini jelas menunjukkan bahawa kaedah asas yang ditetapkan oleh syarak ialah kaedah rukyah, iaitu melihat anak bulan secara langsung, atau kaedah istikmal, iaitu mencukupkan bilangan hari di dalam bulan tersebut kepada 30 hari sekiranya anak bulan tidak kelihatan.
Kaedah ini sebenarnya bukan sekadar satu prosedur teknikal, tetapi ia merupakan satu tradisi ibadah yang menghubungkan manusia dengan fenomena alam ciptaan Tuhan. Melalui amalan rukyah, masyarakat Islam diajak untuk memerhati peredaran bulan dan menjiwai perubahan fasa bulan yang menjadi asas penanda aras kepada takwim Hijrah.
Dalam perkembangan ilmu falak Islam yang merentas zaman, kaedah pengiraan astronomi atau hisab turut berkembang dengan begitu pesat. Dengan wujudnya teknologi moden dan data astronomi yang sangat teliti, ahli falak pada hari ini mampu meramalkan kedudukan bulan dengan tahap ketepatan yang luar biasa tinggi. Melalui hisab, kita boleh mengetahui waktu ijtimak (fasa bulan baharu), ketinggian bulan di ufuk, jarak lengkung antara bulan dan matahari, serta pelbagai parameter astronomi lain yang berkaitan dengan kebolehnampakan anak bulan.
Walau bagaimanapun, adalah sangat penting untuk difahami bahawa di kebanyakan negara Islam, termasuklah Malaysia, hisab tidak digunakan untuk menggantikan kaedah rukyah secara mutlak. Sebaliknya, ia berfungsi sebagai alat sokongan saintifik bagi membantu melancarkan proses cerapan di lapangan. Data hisab digunakan secara meluas untuk menentukan lokasi cerapan yang paling sesuai serta menilai kemungkinan kenampakan anak bulan berdasarkan kriteria-kriteria tertentu, seperti kriteria imkanur rukyah (kebolehnampakan anak bulan).
Di Malaysia, penentuan awal bulan Islam dilaksanakan melalui pendekatan serampang dua mata, iaitu gabungan kaedah rukyah dan hisab. Pada petang 29 haribulan setiap bulan Hijrah, cerapan anak bulan akan dilakukan secara rasmi di beberapa lokasi strategik di seluruh negara. Jika anak bulan berjaya dilihat dan memenuhi syarat panduan yang ditetapkan, maka awal bulan baharu akan diumumkan. Jika cuaca tidak mengizinkan atau anak bulan tidak kelihatan, maka bulan tersebut akan digenapkan kepada 30 hari secara automatik.
Keadaan dan proses yang teliti ini menjelaskan mengapa jangkaan awal yang ditularkan di media sosial tidak semestinya tepat. Walaupun data astronomi boleh memberikan gambaran kasar mengenai kemungkinan kenampakan bulan, namun keputusan rasminya tetap bergantung sepenuhnya kepada hasil cerapan di lapangan serta pengisytiharan rasmi oleh pihak berkuasa agama negeri dan negara.
Fenomena membuat andaian tarikh hari raya yang terlalu awal sebenarnya boleh menimbulkan kekeliruan yang tidak wajar dalam kalangan masyarakat awam. Ada pihak yang sudah berani membuat kesimpulan muktamad tentang tarikh hari raya beberapa minggu lebih awal, sedangkan secara prinsip syaraknya, penentuan tersebut hanya boleh dimuktamadkan secara rasmi selepas aktiviti cerapan anak bulan dilakukan.
Dalam konteks ini, masyarakat perlu memahami dengan jelas bahawa ilmu astronomi sememangnya sangat penting dalam membantu proses penentuan awal bulan Islam. Namun, ia tidak seharusnya membelakangkan atau menggantikan prinsip asas yang telah ditetapkan dengan kukuh di dalam syariat Islam. Hisab berperanan sebagai panduan saintifik yang jitu, manakala rukyah kekal sebagai kaedah utama yang memelihara kelangsungan tradisi syarak yang diwarisi.
Tradisi meninjau dan melihat anak bulan juga mempunyai nilai simbolik yang amat besar dalam sejarah peradaban Islam. Sejak berabad-abad lamanya, umat Islam di pelbagai wilayah akan berkumpul di lokasi cerapan tinggi untuk memerhati detik kelahiran bulan baharu yang menandakan permulaan ibadah mahupun perayaan yang bermakna. Aktiviti ini bukan sahaja berkait rapat dengan soal penentuan tarikh, tetapi ia juga mencerminkan keharmonian hubungan antara ilmu falak, ibadah kerohanian, dan keagungan alam semesta.
Oleh itu, dalam menghadapi pelbagai spekulasi tentang tarikh hari raya pada setiap tahun, pendekatan yang paling tepat dan selamat adalah kembali kepada prinsip asal yang telah digariskan oleh syarak. Pengiraan awal astronomi sememangnya boleh dijadikan sebagai rujukan awal bagi tujuan persediaan, tetapi keputusan muktamad tetap bergantung kepada proses cerapan anak bulan dan pengumuman rasmi daripada Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja.
Dengan memahami dan menghayati perkara ini, masyarakat dapat mengelakkan sebarang kekeliruan serta lebih menghargai hikmah besar di sebalik kaedah penentuan awal bulan dalam kerangka Islam. Pada akhirnya, penentuan hari raya Aidilfitri bukanlah sekadar soal pengiraan matematik semata-mata, tetapi ia adalah sebahagian daripada kelestarian tradisi ibadah yang diwarisi sejak zaman keagungan Rasulullah SAW.
